Kelami Dergâhının Sosyolojik Yelpazesi-2

0
Kelami Dergâhının Sosyolojik Yelpazesi-2
Kelami Dergâhının Sosyolojik Yelpazesi-2 - Ethem Cebecioğlu
Sayı : 388 - Haziran 2018 - Sayfa : 46


Bu yazımızda Kelâmî Dergâhı etrafındaki ulemanın isimlerini tespit edebildiğimiz kadarıyla vermeye çalışacağız.
B- ULEMA
Kelâmî Dergâhı’nın etrafındaki sosyolojik yelpazeyi incelerken o yapılanma içinde önemli miktarda ulemanın yer aldığını görüyoruz. Yani “Allah’ın kalbine (aklına) nur koyduğu”1 ve tekâmül yolunda “o nurla insanlar arasında yürüyen”2 bir mü’min olmak üzere, manevi aydınlanmayı isteyen ulema, Es’ad Efendi’nin (ks) çevresinde toplanmıştı. Tıpkı ışık etrafında dönen “pervaneler”3 gibi…
Şimdi bu zevat-ı muhteremi görelim.
HOCA ALİ YEKTA EFENDİ (ö. 1907)
Eminönü müftüsüydü. İstan-bul’un önde gelen âlimlerinden-di. Es’ad Efendi’nin(ks) yakın halkasındandı4 Es’ad Efendi’nin(ks) Mek-tu-bât’ında 18 mektubun Yekta Efendiye gönderildiğini görüyoruz.5 Mektuplar sitâyişkâr ifadelerle yazılmış olup Vassâf, O’nun ölüm tarihini 29 Mayıs 1907 (15 Rebiülâhir, 1325) olarak kaydeder, kabri Eyüb’de Kırkmerdiven’dedir.6
CİDE MÜFTÜSÜ HÜSEYİN EFENDİ
İlmiyye sınıfından bu kıymetli âlim, Es’ad Efendi’nin (ks) çevresinde önemli bir isimdi. Aslen Kastamonuludur. Kelâmî Dergâhında Carl Vett’le yakın temas halinde olduğunu görüyoruz.7 Dergâhta bir ara felç geçiren Hüseyin Efendi’nin bakım işini, merhum Sami Efendi (ks) Hazretleri üstlenmişti. Dervish Diary’de Carl Vett’in çektiği bir fotoğrafı olmakla birlikte8 bu fotoğraf ne yazık ki, yanlışlıkla Şeyh Es’ad Efendi (ks) olarak isimlendirilmiştir.
ŞEYHU’L-İSLAM
MUSA KAZIM EFENDİ (ö. 1920)
Son Osmanlı Şeyhu’l-İslam’ların-dan olup Es’ad Efendi’nin (ks) himmetleriyle kurulan9 Meclis-i Meşayıh’ın reisliğini yaparken10 aynı zamanda Cemiyyet-i Sufiyye’ye de başkanlık etmiştir.11 Ayrıca Meşihat’a bağlı olarak 25 Şubat 1918’de Dâru’l-Hikmeti’l-İslamiyye’yi kurarak İslam’a yapılan saldırılara karşı büyük hizmetler vermiştir.12
Es’ad Efendi’nin (ks) muhibbânın-dan olan Musa Kazım Efendi, kendi ifadesiyle aslen Erzurumlu olup 12 yaşlarında Nakşibendiliğe intisap etmiş kıdemli bir dervişti.13

YOZGAT MÜFTÜSÜ MEHMED HULUSİ EFENDİ (Ö. 1964)
Kafkasya Gümrü’den göç edip 17-18 yaşlarında, önce Alaca, sonra Yoz-gat’a yerleşmişti. Bâ-ye-zid’de Der-siâm-lık yapmıştır.14 Gazeteci Taha Akyol’un dedesi olan Hulusi Efendi, Es’ad Efendi’nin (ks) halifesiydi.15
Hulusi Efendi ilmiyeden olmakla birlikte aynı zamanda ilk mecliste Yozgat milletvekiliydi.16

BEDİUZZAMAN SAİD-İ NURSİ
(ö. 1960)7
Merhum Said-i Nursi Hazretleri (ks) Es’ad Efendi’nin dergâhına gelenlerdendi. Kadiri sülukunu orada tamamladı.18 Es’ad Efendinin iki haftada bir Tefsir sohbetlerine katılır; o yorulunca; “Efendi Hazretlerini fazla yormayalım” der, dersi Bediuzzaman devam ettirirdi.19
MÜDERRİS ALİ RIZA EFENDİ
İlmiye sınıfından olan bu zat, Es’ad Efendi’nin mektuplaştığı kişilerdendir.20 Muhtemelen Fatih Müderrislerindendir. Hayatı ve kişiliği hakkında fazla bilgiye sahip değiliz.
HACI NURİ EFENDİ
Hacı Nuri Efendi Müftüydü, ilmiye sınıfındandı. Sarıyer Müftüsüydü.21 Vassaf’ın
 Sefine’sinde Hacı Nuri Efendi, Es’ad Efendi’nin (ks) halifeleri arasında zikrolunur.22

ÖMER FARUK AKÖZ (1889-1952)
Özellikle kıraat konusunda mütebahhir bir âlimdi. Kastamonu’luydu. Es’ad Efendi’nin halifelerinden olup İstanbul’da yüzlerce kurra yetiştirmiştir.23 Kastamonu’lu meşhur Mehmet Feyzi Efendi’nin hocası ve şeyhidir.24
EMEKLİ BİR HADİS MÜDERRİSİ
Adını tesbit edemediğimiz bu müderris emekli olduktan sonra Es’ad Efendi’ye (ks) intisap etmiştir.25

MÜFTÜ DAMBURACI MUSTAFA EFENDİ
Karaman müftüsü bu ilim adamı, “Kara Müftü” namıyla da meşhurdur. Bir rüya üzerine, eskiden beri görüştüğü dostu Es’ad Efendi’ye (ks) intisap etmiştir.26

MÜDERRİS OSMAN EFENDİ (ö. 1966)
Karamanlı olup Eskişehirden Muhammed Güleryüz Efendinin dedesidir. Tasavvufa dair elliden fazla el yazması eseri tarafımızdan Lisans tezi olarak çalıştırılmış kıymetli bir ilim adamıdır.27

KÜÇÜK HAMDİ EFENDİ (1877-1944)
Hak Dini, Kur’an Dili Tefsirinin sahibi, Elmalılı Hamdi Efendidir.28 Ali Ulvi Kurucu, babası İbrahim Efendiyle Elmalılı Hamdi Yazır’ın (Küçük Hamdi) Cuma günleri Kelâmî Dergâhına gittiğini, zikir ve hatmeye katıldığını nakleder. 29

ÇORAPÇIZADE HÜSEYİN EFENDİ
Kayseri müftüsüydü. Devrin önde gelen âlimlerindendi.30

DERSİAM HAFIZ ABDULLAH EFENDİ
Kayserili Abdullah Efendi İlmiyye Sınıfındandı.31
MÜDERRİS İSA BOLAY EFENDİ
Konyalıdır, İhsaniye Medresesi Müderrislerinden olup Muhterem Süleyman Hayri Bolay Hocamızın amcasıdır.32
ABDULLAH EFENDİ
Fatih dersiamlarındandı.33 Hayatı hakkında herhangi bir malumat bulamadık.
MÜDERRİS İSMAİL EFENDİ:
Konyalı ilmiyye sınıfından bir zat.34

AHISKALI ALİ HAYDAR EFENDİ (1870-1960)
Fatih dersiamlarından ilmiyye sınıfına mensuptu. Halidiye meşayıhındandı.35 Es’ad Efendi’nin muhibbânından Kelâmî Dergâhına gelenler arasındaydı.36 Cenaze namazını Kel’amî Dergâhından tanıdığı Sâmi Efendi’nin (ks) kıldırmasını vasiyet etmişti.

HENDEKLİ KURRA ABDURRAUF EFENDİ (1859-1922)
Aslen Artvin Borçka’dan olan Abdurrauf Efendi devrin önemli kurralarındandı. Kıraat âlimiydi ve çok talebe yetiştirmişti. Abdurrahman Gürses Efendi’nin hocasıdır.37
Yeni Cami civarındaki medresede dersler verirdi.38
FUAT ÇAMDİBİ (1909-1999)
Sahn Medresesi ve İktisat Mezunudur. Beşiktaş Müftüsüydü. Bir ara İstanbul Müftülüğünü deruhte etmiştir. Mahmut Çamdibi üstadımızın pederidir.39

ABDURRAHMAN GÜRSES (Ö.1999)
Son devrin en büyük kıraat âlimi olup Reisu’l - Kurra’dır. Ke-lâ-mî Der-gâhında namaz kıldırmış, sohbet ve zikirlerde sık sık Kur’an tilavetleri yapmıştır.40

ALASONYALI HACI CEMAL ÖĞÜT
(1887- 1966)
 İstanbul’un tanınmış simalarından Hacı Cemal Efendi, İlmiyye sınıfından olup Esad Efendi’nin müridanındı. İstiklal Savaşı’nda milis gücü olarak mim grubu arasında yer almış, işgalci güçlere karşı aktif mücadele vermişti. 41

KONYALI ALİ RIZA EFENDİ
(1883-1969)
Şâirdi, kaşıkçılıkla meşguldü. Tesbit edebildiğimiz dokuz kadar eseri vardır. Uzun yıllar Medine’de mücavir kalmıştır.42
Dipnotlar: 1) Nur, 24/40; En’âm, 6/22. 2) Aynı ayetler. 3) Ahmet Talay Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, hz.: Cemal Kurnaz, Akçağ Yayınları, Ankara 2000, s. 366-367. 4) Osman Karabulut, Şeyhu’l-Meşayıh Muhammed Es’ad Erbilî, Şems Yay., Konya 1994, s. 10. 5) Muhammed Es’ad-ı Erbilî, Mektubat, Mektup no: 34, 49, 53, 54, 61, 69, 71, 76, 91, 92, 95, 96, 108, 112, 118, 127, 137; ayr. bkz.: Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları, c. 7, s. 117; c. 8, s. 61; Komisyon, Alimlerimiz, “”Emin Saraç”, s. 104-123. 6) Hüseyin Vassaf, Sefîne-i Evliyâ, çev.: Mehmet Akkuş, Ali Yılmaz, Seha Yay., Ankara 1990, c. 2, s. 202. 7) Carl Vett, Kelami Dergahından Hatıralar, çev.: Ethem Cebecioğlu, Muradiye Kültür Vakfı Yayınları, Ankara 1993, s. 67-211; Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları, c. 7, s. 83-93. 8) Bkz.: Carl Vett, Dervish Diary, Loz Angeles 1953; Ayr. bkz.: Carl Vett, Dervişler Arasında İki Hafta, çev.: Ethem Cebecioğlu, Kaknüs Yay., İstanbul 2004, s. 64. 9) Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları, c. 7, s. 4, 108. 10) Ferhat Koca, Şeyhu’l-İslam Musa Kazım Efendi, s. 50. 11) Ferhat Koca, “Musa Kazım Efendi” DİA, c. 31, s. 221; Şeyhu’l-İslam Musa Kazım Efendinin Hayatı ve Fetvaları, Araştırma Yay., Ankara 1918, s. 49-52; ayr. bkz.: Mustafa Kara, Din, Hayat ve Sanat Açısından Tekkeler ve Zaviyeler, Dergah Yay., İstanbul 1990, s. 250. 12) Sadık Albayrak, Türkiye’de Din Kavgası, İstanbul 1973, s. 104-107; Ferhat Koca, agm., s. 221; Ferhat Koca, Şeyhül İslam Musa Kazım Efendinin Hayatı ve Fetvaları, Araştırma Yay., İstanbul… 13) Musa Kazım, Sırât-ı Mustakîm, sayı: 169, s. 198; Ayr. Bkz.: Koca, age., s. 49. 14) S. Burhaneddin Kapusuzoğlu, Yozgatlı Şakir Efendi, Kurtuba Yay., Ankara 2012, s. 109-119. 15) Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları, c. 7, s. 44; c. 8, s. 82; Şakir Ergin, “Yozgatlı Hacı Ahmet Efendi”, DİA, c. 43, s. 564. 16) Ergin, agm., s. 564. 17) Hayatı için bkz: Said Özdemir, Tahsin Tola, Bediuzzaman Said Nursi: Tarihçe-i Hayatı, Eserleri, Meslek ve Meşrebi, Ankara 1958; Alpaslan Açıkgenç, “Said Nursi” TDVİA, c.35, s.565-72. 18) Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları -5, Ankara 2010, s.21. Allah Dostları-8, Ankara 2015, s.43. 19) Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları -8, s.43,107, c.7, s. 35-37. 20) Muhammed Es’ad-ı Erbilî, Mektubat, Mektup no:53; Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları, c.7, s.45. 21) Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları, c.7, s.45. 22) Hüseyin Vassaf, Sefine-i Evliya, c.2, s.198. 23) Satı İbrahim Usta, Mehmed Feyzi Efendi’nin, Hayatı ve Düşünceleri (Basılmamış Lisans Tezi), Ankara 2002, s. 6, 11, 12. 24) Ethem Cebecioğlu, Allah Dostları, c.7, s.51. 25) Aynı Eser, s.61. 26) Aynı Eser, s.101. 27) Ayr. bkz. Müderris Osman Efendi ve Tasavvufi Risaleleri, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, Lisans Tezleri. (Maddi kaynak bulamadığımız için tasavvuf düşmanı mollalara karşı yazılmış bu eserleri maalesef bastıramadık.) 28) İsmail Kara, Türkiye’de İslamcılık Düşüncesi, İstanbul 1986, c.1, s. 409-10; Ayr.bkz: İsmet Ersöz, Elmalılı Mehmet Hamdi Yazır ve Hak dini Kur’an Dili (Doktora Tezi) Selçuk Üni. Sosyal Bil. Ens. Konya 1986. 29) Cebecioğlu, age 79; Ayr. Bkz.: Ali Ulvi Kurucu, Hatıralar, nşr. ve hz.: M. E. Düzdağ, Kaynak Yay., İstanbul 2008, c. 2, s. 137. 30) Es’ad-ı Erbilî,(ks) Mektubat, Mektup no: 34; Cebecioğlu, age, c.7, s.92; c.8, s.29; Cebecioğlu c.4, s. 156. 31) Cebecioğlu, age, c.7, s.100. 32) Prof. Dr. Süleyman Hayri Bolay ile Röportaj, Hazırlayanlar: E. Cebecioğlu, V.Göktaş S.Yılmaz, Tasavvuf Dergisi c. 22, s. 399-400. 33) Aynı yer. 34) Aynı eser, c.7, s.111; c.8, s.51. 35) İhsan Şenocak, İki Devrin Ulu Hocası, Ali Haydar Efendi, Hüküm Kitap Yay., İstanbul 2016, (Diyanet İslam Ansiklopedisinde yer almaması ilginçtir) 36) Cebecioğlu, age, c.7, s.120; c.8, s.64. 37) Aynı Eser, c.7, s.127; c.8 s.70; c.9, s.134; Komisyon, Âlimlerimiz, Erkam Yay., İstanbul 2009, s.30-32. 38) Fatih Çollak, Abdurrahman Gürses Hoca Efendi, Erkam Yay., İstanbul 2002, ss.19-22. 39) Dipnot: 7. Komisyon Âlimlerimiz, c.1, s.55-59. 40) Âlimlerimiz, c.3, s. 112-119; Cebecioğlu, age, c.7, Fatih Çollak, Abdurrahman Gürses Hocaefendi, Erkam Yay., İstanbul 2002, s.23,26; s. 127, 128,129; c.8, ss.70,77; c.9 s.71 vd. Ramazan Pakdil “Hocamız H.H. Abdurrahman Gürses” Altınoluk, sayı 163, s: 40-44. 41) Âlimlerimiz, c.1, s.173-188; Cebecioğlu, age, c.8, s.271; M. Es’ad-ı Erbilî, Mektubat, Mektup no: 61. 42) Kaşıkçı Ali Rıza, Rahmet Damlaları, Kader Yay., İstanbul 1969, Mukaddime, s. 3-6.

 

Yorum Yazın

Facebook