Hz. Yusuf ve Hz. Musa -1- (Etno-Psikolojik Bir Karşılaştırma)

Mısır’ın iki peygamberi Hz. Yusuf (as) ile Hz. Musa’nın (as) üzerinden devirlerindeki Yahudi kişilik profilini okuyup anlamak ve o kişilik yapısının günümüze epigenetik olarak nasıl ve ne ölçüde tevarüs ettiğini ala kaderi’l-istita’a görmek, daha doğrusu anlamak istiyoruz.

Yazımızda Hz. Yusuf (as) ve Hz. Musa (as) arasındaki benzerlik ve ayrılık arz eden yönleri Mısır’da görev yapmaları merkezinden hareketle mukayeseli bir metotla 43 madde halinde göstermeye çalışacağız. Bunu yaparken yeri geldikçe bu iki peygamberin etno-psikolojik açıdan kişilik profillerini anlamaya çalışacağız. Her şeyden önce baştan şunu ifade etmek gerekir ki iki peygamberin aile silsilesi Hz. Yakub’da (as) buluşur. Hz. Musa (as) Levi kabilesinden olup Hz. Yakub’un (as) oğlu Levi’nin soyundan gelir.1 Mısır kadîm gelenekte medeniyetler beşiğidir. Klasik Samî dillerinde Mısır kelimesi “Mâsar” kökenli olup, kale, sur gibi manalara gelir.2

“Mümin müminin aynasıdır”3 hadis-i şerifinden hareketle bir peygamber üzerinden onun geldiği toplumun insan profili olarak genel kişilik yapısını okumanın mümkün olabileceğini düşünüyoruz. İşte bu bağlamda Mısır’ın iki peygamberi Hz. Yusuf (as) ile Hz. Musa’nın (as) üzerinden devirlerindeki Yahudi  kişilik profilini okuyup anlamak ve o kişilik yapısının günümüze epigenetik olarak nasıl ve ne ölçüde tevarüs ettiğini ala kaderi’l-istita’a görmek, daha doğrusu anlamak istiyoruz.

Bilindiği gibi genetik miras, maddî ve manevî olarak nesilden nesile geçer. Milletlerin din, inanç, kültür gibi yapıları bile bu kevnî kanuna göre sonraki nesillere aktarılır.4 Buna psikolojide “epigenetik” adı verilir.5 Buna örnek olarak Hz. Yakub’un (as) oğullarını verebiliriz. Hz. Yusuf’u (as) öldürme vahşetine cesaret eden on kardeşi, Hz. Yakub (as) peygamber olmadan önce, Hz. Yusuf ve Bünyamin ise peygamber olduktan sonra doğmuşlardır. Bu on kardeşle iki kardeş arasındaki kişilik profilinin oldukça farklı olduğu herkesin malumudur. Ayrıca her iki grubun anneleri de farklıydı.

Yazımızı hazırlarken ister istemez mukâyesesini yapmaya çalıştığımız bu iki peygamberin özelde Yahudî, genelde Kıptî (Mısırlı) karakter yapısını, mütevazı bir çabayla, hatta iddiasız bir şekilde epigenetik miras olarak nasıl etkilediğini de anlamaya çalıştık. Mısır’da ve özellikle Yahudilerde çağdan çağa, nesilden nesile aktarılan birtakım pisko-genetik, ırsî etkileri bugün de bir şekilde  görmek mümkündür diye düşündük. Fakat yazımızda temel olarak bu konudan ziyade iki peygamber arasında benzeşme ve ayrışma aksı üzerinde mukayeseler yapmaya çalıştık. Şimdi bu iki peygamberi mehvâ emken çok yönlü olarak mukayese edelim.

- Bilindiği gibi Hz. Yusuf (as) Hz. Musa’dan (as) önce gelmiştir. Hz. Yusuf (as) III. Hiksoslar döneminde MÖ. 1730-1550’lerde yaşamıştır.6 Hz. Musa (as) ise MÖ. 1250 senelerinde doğmuştur.7 Aralarında yaklaşık iki yüzyıllık zaman farkı vardır. El-Ğafir suresinde Firavun’un ehlinden inanmış (el-Mümin) birinin yaptığı Hz. Musa (as) savunmasında “mâ ziltüm fi şekkin”8 ayetinde de ifade edildiği gibi Hz. Yusuf’u (as) referans almıştı.9 Savunmanın sonucu olumlu veya olumsuz olsun bu konuşmada Hz. Musa’nın (as) tevhid davasının, daha önce Mısır’da peygamberlik yapmış Hz. Yusuf (as)üzerinden desteklenmesi söz konusudur. Çünkü Hz. Musa (as) dönemi Mısır Kiptî aklı ve irfanı, epigenetik olarak Hz. Yusuf (as) duyarlılığına sahiptir. Ve Firavun’un yakın akrabası Mümin Racül/İnanan Adam, Hz. Musa’nın (as) nübüvvet ve tevhid davasını bu hassasiyet üzerinden savunmuştur. Hakkı Hak’la aklatmış, Hz. Yusuf (as) üzerinden Hz. Musa’yı (as) anlatmaya çalışmıştır.

- İkisi de aslî vatanlarını iradeleri dışında terke mecbur kaldı. Biri esir edilerek Kenan’ı terk etmek zorunda kaldı. Yani Kenan’ı iradesiyle terk etmedi,10 diğeri kaçak olarak Mısır’ı terk etmeye mecbur oldu. Esaret ve terk firâkı psikolojisi, şüphesiz her iki peygamberin psiko-tarih türevli kaderi oldu.

- Hz. Yusuf (as) su kuyusuna bırakılmıştı. Sudan/kuyudan çıkarılınca hayatı değişti.11 Hz. Musa (as) ise Medyen’de koyunları sulamak üzere kuyudan su çıkarınca hayatı değişti12 ve Medyen’e Şuayb’a (as) hizmetkâr olarak o topraklarda yerleşti. Yani her ikisinin hayatı su kuyusu üzerinden yeni bir şekle bürünmüş oldu.

- Hz. Yusuf’un (as) hayatı babası Hz. Yakub’la (as) farklı bir anlam kazandı.13 Hz. Musa (as) da Hz. Harun’la (as) farklı bir anlam kazandı.14 Bu suretle her ikisi de öznel olarak tek peygamber iken, öyküleri çifte kaderli peygamberler olarak şöhret buldu. Hz. Yakub’suz (as) Hz. Yusuf (as) anlatılamaz. Aynı şekilde Hz. Harun’suz (as) olarak Hz. Musa da (as) anlatılamaz. Özetle ikisi de “çifte yıldız”dı…

- Her iki peygamberde de elit seviyede devlet idarî ve bürokratik yönetim tekâmülü var. Bugünkü dille ifade etmek gerekirse iki peygamber yönetici elitisttir. Bu açıdan bakılırsa ikisinde de tekâmül etmiş devlet ve toplum aklı vardır diyebiliriz. Ve liderlik eğitiminden geçmişler, bu teçhizle peygamberlik görevlerini yapmışlardır. Esasen sadece Hz. Yusuf (as) ve Hz. Musa (as) değil, hemen her peygamber bir topluma geldiği için bu açılım doğrultusunda toplum yönetme yani liderlik kabiliyetleriyle mücehhezdirler.

- Hz. Yusuf (as) kardeşlerinin düşmanlığına maruz kalmıştı,15 kuyuya atılmıştı.16 Sonra esir edilerek Mısır’a götürülüp köle olarak satılmıştı.17 Derken Züleyha’nın “heyte lek”18 mobingiyle yüzleşip haksız yere zindana atılmış ve orada 12 sene kalmıştı,19 babasından ayrı uzun yıllar gurbet yaşamıştı. Yani özetle çekmediği çile kalmamıştı. Hz. Musa da sarayda düşmanının kardeşliğiyle büyümüştü. Hz. Musa (as) da doğar doğmaz “Yahudi erkek çocuklarını öldürüyorlardı”20 olayıyla ile yüzleşmiş, Kıptîyi istemeden öldürmüş,21 Medyen’e kaçmış, orada 10 sene civarında kalmış,22 Mısır’a dönmüş, Yahudileri oradan çıkarıp 40 sene çöllerde dolaşmış23 kavmiyle buzağı,24 balık avı25 dağın ref’i,26 Allah’ı (cc) görmek istemeleri,27 ezalara maruz kalması gibi pek çok sıkıntılara uğramış28 çilekeş bir peygamberdi. Özet olarak her iki peygamberin başına gelmedik çile kalmamıştı. Hem fizik hem de metafizik bir hayli sıkıntıyla yüzleşmişlerdi. “Eşeddü’n-nasi belaen el-enbiyau”29 hadisinde anlatıldığı gibi her ikisi de çile/bela ortak paydasında buluşmuşlardı. (Devam edecek)

Dipnotlar: 1) Harman, “Musa”, DİA, c. 31, 212; ayrıca bkz. Çıkış, 2/11; 6/16-20; 7/17; 15/20; Sayılar, 26/59, Tarihler, 23/12-14. 2) K.A. Kitchen, “Egypt”, The New Bible Dictionary, Leicester 1976,s. 337. 3) Ahmed Ziyaeddin Gümüşhanevî, Râmûzü’l-ehâdîs, s. 230, sıra no: 7. 4) Bu psikolojik ve fizyolojik gen aktarımı zaman dikeyinde ve mekân yatayında büyük önem arz eder. 5) Selçuk Budak, Psikoloji Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yay., Ankara 2017, s. 258. 6) Özcan Hıdır, Yahudi Kültürü ve Hadisler, İnsan Yay., İst. 2008, s. 67-8. Ayrıca bkz: Lavinian and dan Cohn-Sherbok, A Popular Dictionary of Judaism, s. 8-10. 7) Özcan Hıdır, age, s. 68; Cohn-Sherbok, age, s. 89. 8) Gafir 34. 9) Mümin 40/28 vd. 10) Yusuf 12/19-20. 11) Yusuf 12/15. 12) Kasas 28/23. 13) Yusuf 12/84. 14) Tâhâ 20/31. 15) Yusuf 12/9. 16) Yusuf 12/15. 17) Yusuf 12/19-20. 18) Yusuf 12/23. 19) Yusuf 12/35; İsmail Hakkı Bursevî, Ruhu’l- Beyan, c.2., s. 177. 20) Bakara 2/49. 21) Kasas 28/15. 22) Kasas 28/23 vd. 23) Mâide 5/26. 24) Tâhâ 20/97. 25) A’râf 7/163. 26) Bakara 2/63. 27) Bakara 2/53. 28) Ahzâb 33/69. 29) Ahmed b. Hanbel, Müsned, hadis no: 1494; Tirmizî, hadis no: 3289.  

PAYLAŞ:                

Ethem Cebecioğlu

1951 yılında Ankara’da doğdu. 1981’de Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesini bitirdi. 1983 yılında Yüksek Lisansını tamamladı. Bir süre ihtisas için yurtdışında bulundu. 1990 yılında; «Hacı Bayram

YORUMLAR

İlk yorumu yapan siz olun!

Yorum Ekle